रविवार, 3 सितंबर 2017

संस्कृत शब्दावली

आम जीवन में प्रयुक्त शब्दावली

अग्निः - अग्नि
अतिथिः - अतिथि
अन्तः - अन्दर
प्रसादः - अटारी
विनिमयः - अदल-बदल
काष्ठमञ्जूषा - आलमारी
मुद्रिका - अँगूठी
प्रवातः - आँधी
प्राङ्गणम् - आँगन
आगन्तुकः - आगन्तुक
आपन्नः - आपत्तिग्रस्त
आकाशम् - आकाश
हलवाहः - हलवाहा
ईषा - हरिस
आदेशः - आज्ञा
आयः - आमदनी
जनमार्गः - आमरास्ता
इन्द्रधनुः - इन्द्रधनुष
कटाहः - कड़ाह
कटाही - कड़ाही
कंकणम् - कंगन
वृहत्चकः - कटोरा
लघुचकः - कटोरी
उष्णपेय पात्रम् - कप
कम्बलः - कम्बल
प्रसाधनी - कंधी
सुधा - कलई
कलिका - कली
कृषकः - किसान
इच्छुकः - इच्छुक
आयातः - इम्पोर्ट
आयकरः - इनकम टैक्स
इष्टिका - ईट
क्षुरम् - उस्तरा
ऋणम् - उधार
अवरोहः - उतार
उर्वरा - उपजाऊ
उदीची - उत्तर दिशा
उपयोगः - उपयोग
पातोत्पातः - उत्थान- पतन
अनुर्वरः - ऊसर
अभिकर्त्ता - एजेन्ट
निर्यातः - एक्सपोर्ट
एकैकशः - एक एक करके
अभिकरणम् - एजेन्सी
करकः - ओला
कक्षः - कमरा
मसी-निर्झरिणी - कलम
ऋणदाता - कर्ज देनेवाला
ऋणग्रहीता - कर्जा लेनेवाला
लिपिकः - क्लर्क
काचः - काँच
सञ्जिका - कापी
कर्गलः - कागज
व्यंग्यचित्रम् - कार्टून
कज्जलम् - काजल
नागदन्तः - खूटा
खल्वाटः - गंजा
अँगुष्ठः - अँगूठा
लोचनम् - आँख
अश्रु - आँसू
अंगुली - ऊँगली
ओष्ठः - अोठ
स्कन्धः - कन्धा
श्रोत्रम् - कान
त्वचा - खाल
रक्तम् - खून
कण्ठः - गला
ग्रीवा - गर्दन
कपोलः - गाल
वक्षः - छाती
कनिष्ठिका - छोटी ऊँगली
जानु - जाँघ
रसना - जीभ
करः - हाथं
उरः - ह्रदय
कूर्चम् - दाढ़ी
रदनः - दाँत
मस्तिष्कम् - दिमाग
घ्राणेन्द्रिय - नाक
नखः - नाखून
पक्ष्मः - पलक
स्वेदः - पसीना
उदरः - पेट
पादः - पैर
मनस् - मन
मस्तकम् - सिर
मांसम् - मांस
ललाटम् - कपाल
आस्यम् - मुँह
श्मश्रुः - मूँछ
शरीरम् - शरीर
पलितम् - सफेद बाल
अस्थि - हड़्डी
माता - माता
पिता - पिता
पितृव्यः - चाचा
पितृव्यः-पुत्रः - चचेरा भाई
पितृव्यपत्नी - चाची
अनुजः - छोटा भाई
जामाता - दामाद
देवृ - देव
पितामही - दादी
ननादृ - ननद
नप्तृ - नाती
पौत्रः - पोता
पौत्री - नतिनी
मातामहः - नाना
पतिः - पति
प्रमातामहः - परनाना
प्रपितामहः - परदादा
मातृष्वसृपतिः - मौसा
श्वसुरः - ससुर
सहोदरः - सगा भाई
श्यालः - साला
श्वश्रूः - सास
प्रपितामही - परदादी
आत्मजः - पुत्र
आत्मजा - पुत्री
पुत्रवधूः - पुत्र की पत्नी
स्नुषा - पुत्रवधू
पितृष्वसृपतिः - फूफा
पितृष्वस्त्रीयः - फुफेरा भाई
अग्रजः - बड़ा भाई
अग्रजा - बड़ी बहन
स्वसृ - बहन
स्वसृपतिः - बहनोई
पितृष्वसा - बुआ (फुआ)
पितामहः - बाबा
भ्रातृजः - भतीजा
भ्रातृजा - भतीजी
भ्राता - भाई
भ्रातृजाया - भाभी
भागिनेयः - भानजा
मातुलः - मामा
मातुली - मामी
मातुल पुत्रः - मामा का पुत्र
स्वामी - मालिक
मित्रम् -मित्र
अंगप्रोक्षणम् - अँगोछा
वृहतिका - अोवरकोट
शंकवम् - ऊनी
वस्त्रम् - कपड़ा
कम्बलः - कम्बल
कंचुकः - कुर्त्ता
प्रावरः - कोट
तूलस्तरः - गद्दा
जघन वस्त्रम् - जाँघिया
शिरस्त्राणम् - टोपी
उपधानम् - तकिया
गात्रमार्जनी - तौलिया
उत्तरीय वस्त्रम् - दुपट्टा
अधोवस्त्रम् - धोती
पायदामः - पाजामा
आप्रपदीनम् - पैंट
अन्तरीयम् - पेटीकोट
कंचुलिका - ब्लाउज
करवस्त्रम् - रुमाल
तूलिका - रजाई
कौशेयम् - रेशमी
कौपीनम् - लँगोटी
उष्णीषम् - पगड़ी
शाटिका - साड़ी
कार्पासम् - सूती
प्रावारकम् - शेरवानी
अन्नम् - अन्न
आढकी - अरहर
चूर्णम् - आटा
माषः - उड़द
गोधूमः - गेहूँ
चणकः - चना
तण्डुलः - चावल
यवः - जौ
तिल - तिलः
द्धिदलम् - दाल
धान्यम् - धान
प्रियंगुः - बाजरा
कलायः - मटर
मसूरः - मसूर
मुद्गः - मूँग
मुद्गफली - मूँगफली
चणकचूर्णम् - वेसन
सर्षपः - सरसों
श्यामाकः - साँवाँ चावल
यन्त्रविद् - इंजिनीयर
कुलालः - कुम्हार
भारवाहः - कुली
शाकविक्रेता - कुँजड़ा
खनकः - खोदनेवाला
चाण्डालः - चण्डाल
चित्रकारः - चितेरा
तस्करः - चोर
जातिः - जाति
मायाकरः - जादूगर
तन्तुवायः - जुलाहा
ग्रन्थिभेदकः - जेबकतरा
आम्रम् - आम
अर्क - आक
तमाल - आबनूस
आमलकी - आँवला
कदम्बः - कबम्ब
पनसः - कटहल
कर्णिकारः - कनेर
कुन्दम् - कुन्द
केतकी - केवड़ा
खदिरः - खैर
पाटलम् - गुलाब
चम्पकः - चम्पा
मालती - चमेली
अपामार्गः - चिरचिरी
बकुलः - मोलसरी
फानिलः - रीठा
वटः - बरगद
सालः - साल का वृक्ष
भद्रदारु - चीड़
जम्बुः - जामुन
यूथिका - जूही
तालः - ताड़
देवदारुः - देवदार
धत्तूरः - धतूरा
नीम्बः - नीम
नवमालिक - नेवारी
किंशुकः - ढाक
पर्कटीवृक्षः - पाकड़
अश्वत्थः - पीपल
वृक्षः - पेड़
कोकरः - बबूल
बिल्वः - बेल
मल्लिका - बेला
मधूकः - महुआ
शिंशपा - शीशम
शेफालिका - हरसिंगार
कांस्यकारः - ठठेरा
पाटच्चरः - डाकू
चिकित्सकः - डॉक्टर
ताम्बूलविक्रेता - तमोली
तैलकारः - तेली
सुचिकारः - दर्जी
रजकः - धोबी
शस्त्रमार्जः - धार देनेवाला
नापितः - नाई
भृत्यः - नौकर
फलविक्रेता - फल बेचनेवाला
वस्त्र विक्रेता - बजाज
शाकुनिकः - बहेलिया
तक्षकः - बधाई
ब्राह्मणः - ब्राह्मण
पुस्तकविक्रेता - पुस्तक बेचनेवाला
मालाकारः - माली
सम्मार्जकः - मेहतर
प्रासादकारः - राजमिस्त्री
लुण्ठकः - लुटेरा
लोहकारः - लुहार
विधिज्ञः - वकील
स्वर्णकारः - सुनार
मद्यविक्रेता - शराब विक्रेता
शूद्रः - शूद्र
कारुः - शिल्पी
कान्दविकः - हलवाई
दाडिमम् - अनार
अक्षोटम् - अखरोट
आग्रलम् - अमरुद
आम्रम् - आम
मृद्धीका - अंगूर
कर्कटिका - ककड़ी
काजवम् - काजू
जम्बीरम् - कागजी नींबू
कदलीफलम् - केला
शुष्कद्राक्षा - किशमिश
खर्बुजम् - खरबूजा
खर्जुरम् - खजूर
उदुम्बरम् - गूलर
मधुकर्कटी - चकोतरा
प्रियालम् - चिरौंजी
जम्बु - जामुन
कालिदन्दम् - तरबूज
बीजधान्यम् - धनिया
अमृतफलम् - नासपाती
नारड्गम् - नारंगी
नारिकेलम् - नारियल
जम्बीरम् - नींबू
अकोलम् - पिश्ता
पौष्टिकम् - पोस्ता
वातादम् - बादाम
कर्कन्धु - बंर
मधुरिका - मुनक्का
सेवम् - सेव
उलूकः - उल्लू
कपोतः - कबूतर
कपोती - कबूतरी
काकः - कौआ
कोकिलः - कोयल
खञ्जनः - खञ्जन
गृधः - गिद्ध
चक्रवाकः - चकवा
टीट्टिभः - टिटहरी
शुकः - तोता
चटकः - नर चिड़िया
वर्तकः - नर बत्तक
वरटः - नर वरैया
वकः - बगुला
श्येनः - बाज
चटकः - नर गोरैया
चातकः - पपीहा
शलभः - पतंगा
चटका - मादा गोरैया
वर्तिका - मादा बत्तख
वरटा - मादा वरैया
सारिका - मैना
मयूरी - मोरनी
मयूरः - मोर
सारसः - सारस
मरालः - हंस
आलुकः - आलू
अलाबु - कद्दू
गोजिह्वा - गोभी
शाकः - तरकारी
पटोलः - परवल
वृन्ताकः - बैगन
मूलिका - मूली
शृंगाटकः - सिंघाड़ा
शीतशिवा - सीवा
शिम्बी - सेम
गुञ्जनम् - सलगम
कलायः - मटर
पालकः - पालक
कोशातकी - तरोई
रक्ताङ्गकः - टमाटर
गुञ्जनम् - गाजर
कारवेल्लः - करैला
सूरणः - ओला
कोषफलम् - कोंहड़ा
आर्द्रकम् - अदरख
एला - इलायची छोटी
चिञ्चा - इमली
खदिरः - कत्था
जीरम् - जीरा
जम्बीरम् - निम्बू
आम्रचूर्णम् - अमचूर
महेला - बड़ी इलायची
कर्पूरः - कपूर
सर्षपः - सरसों
शतपुष्पा - सौंफ
मरीचम् - गोलमिर्च
धान्यकम् - धनिया
पलाण्डुः - प्याज
पिप्पलि - पीपल
रक्तमरीचम् - मिर्च
लशुनम् - लहसुन
कृष्णजीरकः - श्यामजीरा
शुष्ठः - सोठ
हरिद्रा - हल्दी
पुदिनः - पोदिना
उपस्करः - मसाला
अंगुलीयकम् - अंगूठी
कर्णपूरः - कर्णफूल
कुण्डलम् - कुण्डल
किंकिणि - घुँघरू
अलंकारः - जेवर
ग्रैवेयकम् - हँसुली
कण्ठाभरणम् - कण्ठा
नूपुरः - कड़ा
कंकणम् - कंगन
वलयम् - चूड़ी
मुक्तावली - मोतीमाला
नासापुष्पम् - नाक की कील
केयूरः - बाजूबन्द
मुकुटम् - मुकुट
पादाभरणम् - लच्छा
मेखला - करधनी
नासाभरणम् - नथिया
कटकः - पहुँची
नूपुरः - बिछुआ
हारः - हार
वलयः - कड़ा
उद्वर्तनम् - उबटन
दन्तपिष्टम् - टूथपेस्ट
ललाटिका - बिन्दी
रक्तगर्भा - मेंहदी
फेनिलम् - साबुन
अंजनम् - सुरमा
कज्जलम् - काजल
नखरंजनम् - नखपालिश
आलक्तकम् - ओष्ठरंजनम्
सिंदूरः - सिन्दूर


कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

If u have any query let me know.

जगदम्बामयं पश्य स्त्रीमात्रमविशेषतः

 सभी सुहागिन माताओं और बहनों को पावन व्रत करवा चौथ की हार्दिक शुभकामनाएं! स्त्री का जीवन असीम त्याग, तपस्या और समर्पण का प्रतीक है, जिसे शब्...